دانه كاكائو يكي از مواد غذايي باارزشي است كه بومي مناطقي از آمريكاي مركزي، جنوبي و قسمت‌هايي از آفريقا به شمار مي‌رود. ساحل عاج بزرگ‌ترين توليدكننده دانه كاكائو در جهان است و به تنهايي 40 درصد كاكائوي جهان را تأمين مي‌كند و كشورهايي مانند غنا، اندونزي و برزيل در رده‌هاي بعدي قرار دارند.

بوميان قاره آمريكا، به ويژه ماياها، ارزش ويژه‌اي براي اين ماده قائل بودند و از اولين مصرف‌كنندگان كاكائو در جهان به شمار مي‌روند. آنها كاكائو را غذايي از جانب خداوند مي‌دانستند، تقدس ويژه‌اي براي آن قائل بودند و در مراسم مذهبي خود از آن نوشيدني خاصي تهيه مي‌كردند.

اين ماده براي اولين بار توسط يك تاجر اسپانيايي در اوايل قرن شانزدهم از قاره آمريكا به اروپا آورده شد. در آن زمان به دليل گران بودن دانه كاكائو و شكر، مصرف آن بيشتر در ميان اشراف ديده مي‌شد. در سال 1847 اولين شكلات در انگلستان به صورت تجاري توليد و به بازار معرفي شد و پيرو آن توليد و مصرف آن گسترش يافت.

سوئيسي‌ها با سرانه مصرف 6/11 و آلماني‌ها با 4/10 كيلوگرم شكلات در سال بيشترين مصرف‌كننده كاكائو در جهان هستند. بررسي‌ها نشان مي‌دهد مردان در سنين 12 تا 19 سال و زنان در سنين 30 تا 39 سال تمايل بيشتري براي مصرف شكلات از خود نشان مي‌دهند.

كاكائو، دوست قلب شما

بسياري از پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها به اقتضاي سن و سالي كه دارند از خوردن كاكائو پرهيز مي‌كنند و بر اين ايده‌اند كه كاكائو مي‌تواند مشكلات عديده‌اي را براي سلامتي آنها به وجود آورد، ولي بايد به اين عزيزان اين مژده را داد كه كاكائو براي سلامت قلب نافع است. علي ميلاني بناب، كارشناس ارشد تغذيه در گفتگو با جام‌جم مي‌گويد: از مهم‌ترين تركيباتي كه در كاكائو وجود دارد، فلاوونئيدها هستند كه خواص آنتي‌اكسيداني دارند. اين تركيبات جزو گروه تركيبات باارزش پلي‌فنولي هستند و از مهم‌ترين انواع آن كه در كاكائو يافت مي‌شوند فلاوونول، كاتچين، اپي‌كاتچين و پروسيانيدين را مي‌توان نام برد كه در حدود 10 درصد وزن خشك دانه كاكائو را به خود اختصاص مي‌هند. اين مقدار تقريباً دو برابر تركيبات فلاوونئيدي موجود در گردو است و ارزش ويژه‌اي به آن مي‌دهند. اين تركيبات با از بين بردن راديكال‌هاي آزاد موجود در بدن، قادرند از بروز سرطان‌ها و همچنين بيماري‌هاي قلبي و عروقي، آلزايمر و گرفتگي عروق جلوگيري كنند. ظرفيت خنثي‌سازي راديكال‌هاي آزاد توسط آنتي‌اكسيدان‌هاي كاكائو در حدود 13000 واحد است و اين ويژگي به آن ارزش بالايي به لحاظ پيشگيري از بروز بيماري‌هاي مزمن بخصوص سرطان و بيماري‌هاي قلبي و عروقي مي‌دهد.

فلاوونول موجود در دانه كاكائو از چندين راه مي‌تواند باعث ارتقاي سلامت قلب و عروق شود. اين تركيب ارزشمند با كاهش اكسيداسيون كلسترول بد در جداره عروق، مانع از بروز گرفتگي عروق و تصلب شرايين مي‌شود و از اين طريق از بروز پرفشاري خون و نارسايي قلب و كليه‌ها ممانعت مي‌كند. علاوه بر اين، اين تركيبات فلاوونوئيدي از تجمع پلاكت‌هاي خون نيز جلوگيري كرده و مانع از ايجاد لخته‌هاي خوني و پيرو آن سكته‌هاي قلبي و مغزي مي‌شوند. مشاهده شده است كه مصرف كاكائو باعث افزايش توليد اكسيدنيتريك در بدن مي‌شود. اين ماده شيميايي باعث بهبود جريان خون و تنظيم فشارخون مي‌شود و از اين رو مي‌تواند براي افراد مبتلا به پرفشاري خون مفيد باشد.

علاوه بر اين تركيبات موجود در كاكائو با افزايش سطح كلسترول خوب)HDL( خطر ابتلا به بيماري‌هاي قلبي و عروقي را كاهش مي‌دهند. پروسيانين موجود در كاكائو نيز با كاهش سطح برخي از عوامل التهابي در بدن كه معمولا در افراد مبتلا به آرتريت روماتوئيد بالا مي‌روند، آسيب‌هاي عروقي را كاهش داده و از بروز سختي جداره عروق خوني و بروز پرفشاري خون پيشگيري مي‌كند. نتايج تحقيقات نشان مي‌دهد فلاوونول موجود در كاكائو از پوست بدن در برابر اشعه‌هاي مضر آفتاب نيز محافظت مي‌كند و مي‌تواند پيري پوست را به ميزان قابل توجهي كند كند و احتمال بروز سرطان پوست را كاهش دهد.

به گفته اين كارشناس ارشد تغذيه، كاتچين و اپي‌كاتچين موجود در كاكائو كه در موادي مانند چاي سبز و دارچين نيز يافت مي‌شود، ميزان حساسيت سلول‌هاي بدن به انسولين را افزايش مي‌دهد. كاهش حساسيت سلول‌ها به انسولين (مقاومت به انسولين) يكي از اختلالاتي است كه در بيماران مبتلا به ديابت نوع 2 ديده مي‌شود. در اين بيماران به علت كاهش حساسيت سلول‌ها به اين هورمون، سطح انسولين خون افزايش مي‌يابد كه اين مساله به نوبه خود باعث اختلال در سوخت و ساز مواد قندي، چربي‌ها و پروتئين‌ها در بدن مي‌شود. كساني كه مبتلا به چاقي‌هاي شكمي هستند بيشتر مستعد ابتلا به مقاومت به انسولين هستند و بيشتر به ديابت نوع 2 مبتلا مي‌شوند. البته بايد توجه داشت كه اين موضوع به اين معني نيست كه مصرف محصولات معمولي حاوي كاكائو مي‌تواند از بروز اين اختلالات پيشگيري كند. مواد قندي موجود در اين محصولات خود عامل بروز بسياري از اين اختلالات است. از اين رو مصرف شكلات تلخ به جاي شكلات شيري و حاوي قند و رعايت تعادل در مصرف آن براي اين بيماران مناسب است.

كاكائو حاوي مقدار قابل توجهي از اسيد آمينه تريپتوفان است. اين اسيد آمينه در بدن توليد ميانجي‌هاي عصبي مانند سروتونين و اندورفين را افزايش مي‌دهد. اين ميانجي‌هاي عصبي مي‌توانند باعث كاهش اضطراب، استرس و درد شوند. البته با توجه به اين‌كه كاكائو حاوي تركيبي به نام تيرامين نيز است، مصرف آن در افراد مبتلا به سردردهاي ميگرني چندان توصيه نمي‌شود.

شكلات، تلخ يا شيرين

نتايج تحقيقات اخير نشان مي‌دهد كه خواص آنتي‌اكسيداني شكلات تلخ بسيار بيشتر از شكلات‌هاي شيري و شيرين است. به لحاظ محتواي تركيبات آنتي‌اكسيداني ارزش بيشتري نسبت به شكلات شيري و شيرين دارد. شكلات تلخ و تيره به شكلات‌هايي گفته مي‌شود كه ميزان ماده خشك كاكائو در آن به 75 درصد مي‌رسد و مقدار شكر و شير اضافه شده به آن بسيار كم است. اين نوع شكلات‌ها به مراتب غليظتر از ديگر شكلات‌ها هستند و قادرند سطح تركيبات آنتي‌اكسيداني گفته شده را تا 20درصد در خون بالا ببرند. اين در حالي است كه شكلات‌هاي كاكائو حاوي شير چنين اثري ندارند زيرا پروتئين‌هاي موجود در مواد لبني در تركيب با تركيبات آنتي‌اكسيداني موجود در كاكائو، جذب آنها را كاهش مي‌دهند. البته اين تداخل جذب درخصوص تركيبات آنتي‌اكسيداني مشابه در ديگر مواد غذايي مانند ميوه‌ها، سبزي‌ها، چاي و... نيز مطرح است. اضافه كردن مواد لبني و شكر به كاكائو ظرفيت خنثي سازي راديكال‌هاي آزاد آن را به نصف كاهش مي‌دهد. علاوه بر اين اضافه كردن شكر با بالا بردن محتواي انرژي محصول، ضمن آن‌كه باعث اضافه وزن و چاقي در مصرف‌كنندگان مي‌شود، خطر ابتلا به ديابت را نيز افزايش مي‌دهد. اين در حالي است كه مصرف آن به صورت تلخ و كم شكر مي‌تواند بسياري از عوارض قلبي و عروقي و كليوي بيماران مبتلا به ديابت را كاهش دهد.

بسياري از افراد در خانواده با بالا رفتن سن و سالشان دچار فراموشي و علائم شايع آلزايمر مي‌شوند به طوري كه گاه از انجام كارهاي روزانه خود باز مي‌مانند و تا كاغذ و قلمي براي يادداشت نداشته باشند، روزشان به هم خواهد ريخت، بنابراين بهتر است پيش از آن كه دچار اين گونه فراموشي‌ها شويد، خوردن يك تكه هر چند كوچك كاكائو را در روز فراموش نكنيد، ميلاني بناب در اين خصوص مي‌افزايد: مصرف شكلات تلخ براي عملكرد مغزي نيز بسيار مناسب است. بررسي‌ها نشان مي‌دهند اكثر افراد مبتلا به آلزايمر و زوال عقل، مبتلا به بيماري‌هاي قلبي و عروقي نيز هستند. واقعيت اينجاست كه سلامت سيستم قلبي و عروقي به معني تأمين بهتر مواد مغذي مورد نياز براي فعاليت دستگاه‌هاي مختلف بدن از جمله مغز است. با توجه به اين‌كه تركيبات فلاوونوئيدي موجود در كاكائو باعث ارتقاء سلامت دستگاه گردش خون مي‌شود، عملكرد مغز نيز با دريافت تركيبات فلاوونوئيدي بهبود مي‌يابد. شواهدي وجود دارد كه حاكي از اثر پيشگيري‌كنندگي تركيبات موجود در دانه كاكائو از بروز آلزايمر است. علاوه بر اين افزايش توليد سروتونين و اندورفين در اثر مصرف كاكائو نيز عملكرد دستگاه عصبي را بهبود مي‌بخشند.

شكلات حاوي تركيبات ديگري مانند مس، منيزيم، پتاسيم، كلسيم، آهن، فسفر و روي نيز هست. البته مقدار اكثر اين مواد مغذي به اندازه‌اي نيست كه بتوان انتظار داشت درصد قابل توجهي از مقدار نياز روزانه را تأمين كند. البته نوع تلخ آن به لحاظ تأمين ريزمغذي‌ها نيز از اهميت بالاتري برخوردار است. به عنوان مثال مقدار مس موجود در 28 گرم شكلات شيري و شيرين در حدود 5 درصد نياز روزانه به مس را تأمين مي‌كند. اين در حالي است كه شكلات تلخ در حدود 22 درصد اين نياز را مرتفع مي‌سازد. همين مقدار كاكائو تلخ 5/11 درصد نياز روزانه به منيزيم، 3/13 درصد آهن و 9 درصد روي را تأمين مي‌كند. ولي در صورت اضافه شدن شير و شكر در حين فرآيند به آن، اين مقادير به ترتيب به 8/5، 8/1 و 7/2 درصد تنزل مي‌يابد كه به طور عمده به دليل ايجاد تداخل جذب در آنها است.

موارد منع مصرف

مصرف شكلات تلخ در افراد مبتلا به زخم معده، زنان مبتلا به كيست سينه، افرادي كه زياد تبخال مي‌زنند، افراد مبتلا به ريفلاكس مري و سنگ كليه چندان توصيه نمي‌شود. افراد عادي نيز بهتر است در مصرف اين محصول اعتدال را رعايت كنند زيرا بيش از 20 تا 25 گرم شكلات تلخ در روز مزاياي اضافه‌تري را براي بدن ايجاد نمي‌كند. با توجه به اين‌كه كاكائو حاوي مقداري كافئين است، باعث افزايش سطح هوشياري مي‌شود. از اين رو استفاده از اين ماده در ساعات پاياني شب مي‌تواند باعث اختلال در خواب شود.(منبع)