نخستين سمينار سراسري حفاظت در برابر اشعه با هدف اصلي بهينهسازي در استفاده از پرتوگيري پزشكي، با حضور جمعي از متخصصان و استادان اين رشته در دانشگاه علوم پزشكي و خدمات بهداشتي درماني شهيد بهشتي برگزار شد.
در اين نشست موضوعاتي مانند قانون و مقررات، حفاظت از اشعه در تشخيص راديولوژي، تاثيرات يونيزه كردن اشعه و همچنين سيستمهاي بينالمللي براي حفاظت از اشعه بررسي شد.
علاوه بر اين، اطمينان از كيفيت و استانداردهاي حفاظت و محاسبه مقدار دارو براي بيماران نيز از ديگر موضوعات مهمي بود كه در اين سمينار به بحث و بررسي گذاشته شد.
براساس نتايج به دست آمده از برگزاري اين سمينار، يكي از مهمترين اهداف دفتر امور حفاظت در برابر اشعه كشور كه از زيرمجموعههاي سازمان انرژي اتمي است، اتخاذ تصميماتي مناسب براي كاهش پرتوگيري بيماران در آزمونهاي مختلف راديولوژي بوده كه بدون ترديد دستيابي به آن مستلزم وضع قوانين و استانداردهايي براي حفاظت و ايمني در مقابل پرتو خواهد بود. محققان كشور اميدوارند با دستيابي به اين اهداف بتوانند به راهكارهاي تاثيرگذاري در اين زمينه دست يابند.
اشعه ايكس نخستين بار در سال 1895 ميلادي از سوي ويلهلم كنراد رونتگن كشف شد. رونتگن پس از تصويربرداري از دست همسرش، نتايج تحقيقات اوليه خود را همراه با تصويري كه با استفاده از اشعه ايكس گرفته شده بود، به دانشگاههاي اروپا فرستاد كه شور و هيجان خاصي را در ميان محققان اروپايي ايجاد كرد.
پس از مدت كوتاهي اهميت كاربرد اين اشعه در پزشكي بسرعت مورد توجه قرار گرفت. در مراحل ابتدايي اشعه ايكس با استفاده از لولهاي كه ديوارهاي شيشهاي داشت توليد ميشد و اگر چه نتايج شگفتانگيزي را به همراه داشت، ولي در بيشتر موارد تصاوير به دست آمده از كيفيت مناسبي برخوردار نبودند.
به همين علت، بسياري از محققان در تلاش بودند به روشهاي جديدي براي بهبود روش تصويربرداري و همچنين افزايش كيفيت تصاوير گرفته شده از استخوانها دست يابند.
اولين فناوري ارائه شده در اين زمينه طراحي دستگاههاي جديدي از سوي هابرت جكسون بود كه از يك صفحه پلاتينيومي كه در مركز لولهاي با كاتد خميده قرار ميگرفت، تشكيل شده بود. در اين روش اشعههاي كاتديك روي نقطه كوچكي متمركزشده و تصاوير شفاف راديوگرافي ايجاد ميشد.
اين طرح بسرعت مورد پذيرش قرار گرفته و به بازار تجاري عرضه شد. دومين فناوري بر مبناي استفاده از صفحات فلورسنت طراحي شده بود كه از سوي توماس اديسون مطرح شد. او هزاران كريستال را در اين دستگاه آزمايش و بررسي كرد و در نهايت از ميان آنها تنگستات كلسيم را انتخاب كرد كه البته دانهدانهبودن تصاوير سبب شده بود، سطح صفحات يكنواخت نباشد و در نخستين ماههاي پس از كشف اشعه ايكس، استفاده از اين اشعه براي تهيه تصاويري از دست در سراسر دنيا مورد توجه قرار گرفت.
دستگاههاي تصويربرداري اوليه فقط ميتوانستند تصاويري از دست تهيه كنند و قادر به تصويربرداري از ديگر قسمتهاي بدن نبودند.
جنگ جهاني سبب شد تلاشهاي فراواني براي آموزش راديولوژيستها و آشنايي آنها با دستگاههاي تصويربرداري انجام شود و به اين ترتيب زمينه مناسبي براي استانداردسازي، قابليت دسترسي و همچنين افزايش ايمني تجهيزات راديولوژي به وجود آمد.
اگرچه كاربرد اشعه ايكس در مراحل اوليه پس از كشف اين اشعه با نتايج شگفتانگيزي در علم پزشكي همراه بود، اما بتدريج برخي كاربران متوجه ايجاد تغييراتي در پوست شدند كه ناشي از كاربرد اين اشعه بود.
با توجه به اينكه پرتوكاران اوليه از دست خود به عنوان وسيلهاي براي افزايش قدرت نفوذپذيري اشعه ايجاد ميكردند اين تغييرات پوستي در دست آنها ديده ميشد. علاوه بر اين چندين نفر از كاربران نيز به علت اينكه در معرض تابش اين اشعه بودند جان خود را از دست دادند.
پيامدهاي پرتودهي به روش غيراصولي
بهگفته دكتر محمودرضا كاردان، مديركل امور حفاظت در برابر اشعه كشور در حال حاضر، 17 درصد پرتوگيري اضافي در كشور وجود دارد كه رقم بسيار بالايي در پرتوگيري پزشكي محسوب ميشود و اين در حالي است كه با انجام اقدامات و راهكارهاي ساده ميتوان اين ميزان پرتو اضافي را به ميزان قابلتوجهي كاهش دارد.
پرتوگيري پزشكي در كشور بايد در مسيري حركت كند كه بهترين كيفيت تصويري را با كمترين پرتودهي داشته باشيم كه البته دستيابي به اين هدف مستلزم فرهنگسازي و افزايش سطح فرهنگ ايمني در سطح جامعه است كه بدون ترديد انجمنها، دستگاهها و سازمانهاي دانشجويي و دانشگاهي ميتوانند نقش مهمي در اين زمينه به عهده داشته باشند.
بررسي پرتوگيري افراد از 2 ديدگاه شغلي يعني افرادي كه بر اثر ارتباط با شغل خود در حين كار اشعه دريافت ميكنند و همچنين پرتوگيري پزشكي يعني افرادي كه براي تشخيص درمان بيماري به وسيله دستگاههاي پزشكي مورد آزمايش قرار ميگيرند، حائز اهميت است.
با توجه به اينكه سالانه به طور متوسط افراد زيادي به دلايل مختلف تشخيصي و درماني توسط آزمايشهاي خاصي در معرض پرتوگيري قرار ميگيرند. چگونگي حفاظت در برابر پيامدهاي ناشي از قرارگيري در معرض اشعهها بايد مورد توجه و بررسي قرار گيرد.
كاردان خاطرنشان كرد: به طور كلي استفاده از دستگاههاي تصويربرداري براي درمان و تشخيص بيماريها بسيار موثر است و نتايج رضايتبخشي را براي فرد بيمار به همراه دارد. بنابراين با توجه به اينكه سود اين اشعه براي بيمار بسيار بيشتر از پيامدهاي نامطلوب ناشي از آن برآورد شده است، بايد بتوانيم به روشي براي محاسبه دقيق ميزان اشعه تابيده شده به فرد دست يابيم تا براساس نيازمان از اشعهها استفاده كنيم.
متاسفانه بيشترين ميزان تخلفات ناشي از پرتوگيري اشتباه در مراكز راديولوژي بخش دولتي اتفاق ميافتد كه ناشي از نبود متخصصان راديولوژي در مراكز دولتي است.
براساس قانون حفاظت در برابر اشعه كه در سال 1368 به تصويب رسيده است، هرگونه استفاده از تجهيزات پرتودهي بايد با كسب مجوز اوليه از سازمان انرژي اتمي باشد و كاربرد اين تجهيزات نيز بايد به افراد متخصص كه با نحوه به كارگيري آن از نظر فني و مباحث ايمني آشنايي كامل دارند، سپرده شود؛ اما متاسفانه در بسياري از مراكز درماني بخش دولتي فردي كه واجد شرايط باشد، وجود ندارد.
نبود متخصص آموزشديده در مراكز راديولوژي كه عمدتا با بيماران سر و كار دارند، باعث ميشود پرتودهي به بيمار و يا هر عمل ديگري كه با موضوع پرتودهي مرتبط است، در فرآيندي منطقي و استاندارد انجام نشود. در صورتي كه ميزان پرتودهي از حد استاندارد افزايش يابد، عوارض و پيامدهاي ناشي از آن نيز افزايش خواهد يافت كه در نتيجه سبب بروز مشكلاتي مانند خستگي، اختلالات پوستي و سرطان خواهد شد.
لزوم توجه به عمر مفيد دستگاهها
به گفته دكتر عبدالرسول صداقت، رئيس انجمن راديولوژي ايران، نيازهاي فراواني در برنامههاي آموزشي كشور وجود دارد كه بر اين اساس با توجه به پيشرفتهاي انجام شده در زمينه دانش و فناوري بايد ايجاد تغييرات جدي در برنامههاي آموزشي را مورد توجه قرار داد.
در زمينه آموزش مردم در ارتباط با اشعههاي پيرامون آنها نيز بايد با همكاري رسانهها برنامههايي را اجرا كرد تا مردم نسبت به خطرات اشعهها آگاه شوند.
امروزه مردم حتي با شنيدن نام اشعه ايكس نيز دچار اضطراب و نگراني ميشوند و اين در حالي است كه از بسياري از خطرات ديگري كه در نتيجه قرار گرفتن در معرض تابش اشعههايي در اطراف آنها ايجاد ميشود، واهمهاي ندارند.
امروزه تقريبا همه اطلاعات لازم درباره اين اشعه يعني اشعه ايكس را در اختيار داريم و بتدريج بايد كلمه ايكس را از روي آن برداشته و روي اشعههاي ناشناسي بگذاريم كه در اطراف ما وجود دارند و هيچ شناختي از آنها نداريم.
وي در ادامه افزود: متاسفانه بيشتر بخشهاي راديولوژي در بيمارستان و درمانگاههاي دولتي فاقد مسوول فني هستند كه اين موضوع ميتواند خطراتي را براي بيماران، همراهان آنها و كارمندان بخشهاي راديولوژي به همراه داشته باشد.
همچنين گسترش فناوري در سالهاي اخير سبب شده است متخصصاني از ديگر رشتهها مانند قلب و عروق، گوارش و ارتوپدي نيز به كار با اشعه روي آورند، در حالي كه كار با اين نوع دستگاهها مستلزم ارائه آموزشهاي علمي و آگاهي از مباحث ايمني است.
علاوه بر اين، متخصصاني كه بيمار را براي انجام راديوگرافي با اشعه ايكس به مراكز درماني ميفرستند، بايد بتوانند تشخيص دهند كه راديوگرافي، سونوگرافي و يا آنژيوگرافي تا چه حدي براي بيمار ضروري است.
يكي از مشكلات مهم ناشي از انجام راديوگرافي از سوي افراد غيرمتخصص، پرتوگيري غيرضروري و بيش از حد استاندارد است كه ميتواند بيمار را در معرض خطر قرار دهد. در راديولوژي تشخيصي هدف اين است كه با تصويربرداري به نتيجهاي برسيم كه ارزش آن براي حفظ سلامت بيمار به مراتب بيشتر از خطر پرتودهي باشد بنابراين ، بايد تمامي عوامل موثر مورد توجه قرار گيرد؛ اما متاسفانه در بيشتر مراكز دولتي عوارض ايجاد شده در نتيجه تصويربرداري بيش از نتيجه درماني تا تشخيص بيماري است.
وي در پايان خاطرنشان كرد: فرسودگي دستگاههاي راديولوژي در بيمارستانهاي دولتي نيز از جمله موارد مهمي است كه بايد مورد توجه قرار گيرد. در بسياري از اين بيمارستانها در بخش راديولوژي دستگاههايي با قدمت 40 سال وجود دارد كه ميتواند خطراتي مانند نشت اشعه، كيفيت نامناسب تشخيص و ضرورت تكرار تصويربرداري براي بيمار را به همراه داشته باشد.
متوسط عمر اين دستگاهها حدود 20 سال است كه البته گاهي از اين دستگاهها 2 برابر بيشتر از عمر مفيد پيشبيني شده براي آنها استفاده ميشود.
اين در حالي است كه دستگاههاي انجام تصويربرداري به قدري حساس هستند كه بايد دائم تحت نظارت و كنترل باشند.
در محاصره امواج
اگرچه اشعه ايكس و قرار گرفتن در معرض آن ميتواند خطرناك باشد، اما آزمايشهاي تصويربرداري با اين اشعه بيشتر به گونهاي انجام ميشوند كه نتايج مورد نياز با حداقل مقدار اشعه فراهم خواهد شد. تصميمگيري براي انجام تصويربرداري با اشعه ايكس براساس نتايج انجام آزمايش و بررسي خطرات بالقوه ناشي از اين پرتوها انجام ميشود.
در آزمايشهاي راديولوژي تشخيصي كه از اشعه ايكس استفاده ميشود، ميزان خطر براساس نوع آزمون در نظر گرفته شده متفاوت خواهد بود. در بسياري از آزمونهاي پيشرفته مانند آنژيوگرافي براي باز كردن انسداد و گرفتگي عروق خوني و يا به جريان انداختن غيرمستقيم خون در عروق بدن از تشعشع بسيار زيادي استفاده ميشود.
اما نتيجه مهم انجام چنين آزمونهايي نجات زندگي بيمار است. بنابراين پيامدهاي ناشي از قرارگيري در معرض تابش اشعه در درجه دوم اهميت قرار ميگيرد. در موارد بسيار نادر در نتيجه انجام اين آزمونها بيمار با مشكلات پوستي مواجه ميشود كه بستگي به شرايط و سيستم بدني فرد بيمار دارد.
بررسيهاي انجام شده نشان ميدهد آگاهي بيمار درباره وقوع خطرات احتمالي ميتواند نقش مهمي در آماده كردن بيمار براي مواجه شدن با چنين خطراتي داشته باشد.
به گفته دكتر هاشم رفيعيتبار، استاد پژوهشگاه دانشهاي بنيادي و مدير گروه فيزيك و مهندسي پزشكي دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي حفاظت در برابر اشعهها يكي از مسائل بسيار مهمي است كه در سطح بينالمللي مطرح شده است.
ما انسانها هر روز در حمامي از اشعهها از اشعه مايكروويو تا اشعههايي كه در انتهاي طيف تابش امواج الكترومغناطيسي قرار دارند، غوطهور ميشويم.
بسياري از اين اشعههايي كه در اطراف ما انسانها وجود دارند، داراي فركانسهاي بالايي هستند و اين در حالي است كه بدون آشنايي با عوارض و پيامدهاي نامطلوب ناشي از تابش آنها مجوز ورودشان به منزل و محل كار خود را صادر كردهايم.
هر فردي به طور متوسط در سال يك يا 2 بار با اشعه هاي پزشكي سر و كار دارد و بنابراين ميتوان گفت در مجموع علاوه بر مخاطراتي كه اشعه هاي يون ساز پزشكي ميتوانند به همراه داشته باشند در معرض اشعه هاي غير يونسازي هستيم كه از تلفن همراه و مايكروويو تابش ميشوند كه علاوه بر مزايايي كه دارند، ميتوانند اثرات بسيار مخرب جانبي نيز داشته باشند.
با توجه به اينكه امروزه دانش انسان در ارتباط با حفاظت در برابر اشعهها در مقايسه با گذشته افزايش يافته، لازم است اين موضوع بيش از گذشته مورد توجه قرار گيرد. وي در پايان خاطرنشان كرد كه با استفاده از رشتههايي نوين مانند نانوتكنولوژي ميتوانيم تعامل اشعهها با بافتهاي زيستي را نيز بررسي كنيم. تعامل اين اشعهها با بافتهاي زيستي تعامل پيچيدهاي است كه نيازمند انجام پژوهشهاي وسيع و گسترده در اين زمينه است.
نخستين دستگاه تصويربرداري در ايران
پروفسور حسابي، پدر علم فيزيك و مهندسي نوين ايران در سال 1309، نخستين دستگاه پرتو ايكس را با هدف آشنايي دانشجويان خود با پديدههاي نوين در ابعاد بسيار كوچك طراحي كرد. پس از يك سال مطالعه و پژوهش در اين زمينه با راهنمايي اساتيد دانشگاه پليتكنيك و سوربن فرانسه دكتر حسابي موفق به ساخت اين دستگاه در آزمايشگاه دانشسراي عالي شد. پس از اين، دكتر تصميم به ساخت يك دستگاه راديولوژي بيمارستاني را در ابعاد غيرآزمايشگاهي گرفتند و به همين علت برادرشان را براي گذراندن يك دوره تخصصي تصويربرداري يك ساله به دانشگاه پاريس فرستادند.
پس از اتخاذ چنين تصميمي زيرزمين بيمارستان گوهرشاد، با مساحت تقريبي 200 متر مربع براي انجام پروژه ساخت اولين دستگاه راديولوژي بيمارستاني در نظر گرفته شد و در نتيجه تلاشهاي بيوقفه اين محقق بزرگ، نخستين دستگاه تصويربرداري در ايران ساخته شد.
منبع
|